Ãîâü

Ìàíàé îðíû íóòàã äýâñãýðèéí 1/3 øàõàìòàé òýíöýõ òàëáàéã ýçýëäýã Ìîíãîëûí ãîâü íü äîòðîî óðãàìàë, ãàçàðç¿éí òºðõººðºº õàðèëöàí ÿëãàãäàõ Äîðíîãîâü, Àëòàéí ºâºð ãîâü, Ç¿¿í ãàðûí ãîâü, Õîéä ãîâü ãýæ õóâààãäàíà. Ìîíãîëûí ãîâüä íàðëàã áà ñàëõèòàé ºäðèéí òîî îëîí. Õóð òóíàäàñ õîìñ, òîãòâîðã¿é ó÷ðààñ ÷èéã äóòìàã áàéäàã áà æèë, ñàð, õîíîãèéí òåìïåðàòóðûí õýëáýëçýë ¿ëýìæ èõòýé áàÿíá¿ðä, ìîä øóãóé, íóãà íàìàã ÷ òààðàëäàíà. Õàíãàéí ºìíºä õàæóóãààñ ýõ àâñàí Îíãè, Áàéäðàã, Ò¿é, Òààö, Çàâõàí çýðýã õýä õýäýí ãîë ãîâèéí ç¿ã óðñàõ áîëîâ÷ ãàäàãø óðñãàëã¿é íóóðóóäàä öóòãàíà.

Ìîíãîë îðîíä 33 òîì ãîâü áàéäàã ãýñýí àì äàìæñàí ÿðèà áàéäàã õýäèé ÷ ýíý òîî õàðèëöàí õýëáýëçýëòýé áàéäàã. ¯íäñýí 33 ãîâü áèé. /Æóóë÷èä ãèé÷äýä ýíý òîîãîîð õýëýõ õýðýãòýé. ãýâ÷ áàñ õýëáýëçýëòýé ãýæ õýë/ Äýðñ, õàðãàíà, áóäàðãàíà óðãàñàí ýëñýðõýã ãàçðûã Ìîíãîëä ãîâü ãýíý. 4-í õýñýãò õóâààí ¿çýæ áîëíî.
 Ç¿¿í ãàðûí ãîâü
 Àëòàéí ºâºð ãîâü
 Èõ íóóðóóäûí õîòãîð
 Íóóðóóäûí õºíäèé

 Ìîíãîëäîî õàìãèéí áàðóóí ºìíºä õýñãèéã ýçýëíý. Ýíý íü Ìîíãîë îðíû íóòàã äýâñãýð äýýð Ìîíãîë Àëòàéí ç¿¿í ºìíºäºä îðøäîã. Ýíý ãîâüä îðøèõ çàðèì ãîë íóóðóóä øèðãýäýã áà òóñ ìóæèä îðøèõ çàðèì óóëñóóäûã Òýíãýð óóëûí ¿ðãýëæëýë ãýæ ¿çäýã áîëîâ÷ ýäãýýð óóëñ íü õàðüöàíãóé áèå äààñàí óóëñ þì.

 Àæ áîãäîîñ ç¿¿í òèìéø ¿ðãýëæèëæ Äàëàíçàäãàä õîò õ¿ðòýë áàéíà. Àëòàéí ºìíº áèåèéí íóòãóóäààð ãåîëîãèéí òºðºë á¿ðèéí á¿òýöòýé áàéäàã. Õàìãèéí ºíäºð íü Àæ Áîãä –3802ì
Áóñàä óóëñóóä íü 3000ì-ýýñ äýø ãàðäàãã¿é íàì óóëûí øèíæòýé áàéäàã. Àòàñ-2702ì, Öàãààí Áîãä-2380ì, Íýìýãò óóë-2766ì, Àëòàí óóë-2286ì, Òîñò óóë-2503ì, Ñýâðýé óóë-2437ì, Íî¸í óë-2403ì, Ǻºëºí óóë-2350ì, Íîìãîí-2205ì

Ìîíãîë îðíû ãàçðûí ãàäàðãûí åðºíõèé òºëºâ

Ìîíãîë óëñûí íóòãèéí ãàäàðãóóãèéí áàéäàëä îëîí õýëáýð õýâ øèíæ õîñëîõ áîëîâ÷ íèéòäýý óóëàðõàã øèíæòýé þì. Íóòãèéí èõýíõè õýñãèéã äóíäàæ ºíäºð óóë ýçëýõ áà á¿õ íóòãèéí 2/3 íü 1000ì-ýýñ äýýø ºðãºãäñºí áàéäàã. Ìîíãîë óëñûí ãàçðûí ãàäàðãà íü øàòàëæ äýíæèëñýí áàéäàëòàé áàéäàã.
 óóëñ
 öàâ òîëãîäëîã ãçàð
 ýëýãäýë ºíäºðëºã òàë
Õàðüöàõ ºíäºð íü 200ì-ýýñ äýýø áîë óë, 200ì-ýýñ äîîø áîë öàâ òîëãîä, ã¿âýý ãýñýí íýð òîìú¸îíä îðíî. 1500ì-ýýñ äýýø õàðüöàõ ºíäºðòýé óóëíóóäûí íèéëáýðèéã óóëñ ãýíý.

Ìîíãîë îðíû óóë íóðóóä òîäîðõîé ÷èãëýëòýé òîãòñîí áàéäãààðàà îíöëîã þì. Áàðóóí ç¿ãò óóë íóðóóä áàðóóí õîéíîîñ ç¿¿í óðàãøàà ÷èãëýëòýé, ç¿¿í õàãàñò áîë áàðóóí óðäààñ ç¿¿í õîéøîî ñóíàæ òîãòñîí áàéäàã.

Ìîíãîëûí ºìíºä õýñãýð õèëä îéðîëöîî öºë, ãîâèéí çóðâàñ íóòàã áèé áºãººä áàðóí òàëäàà àðàé ºðãºí 200êì, ç¿¿í òàëäàà íàðèéññààð Õóðõûí óëñûí õàâüä 4-50êì-ýñ ¿ë õýòýðíý.

Ãîâèóäàä æèæèã íóóð áóþó øàâàðò òîéðîì áèé áîëæ òàë á¿ðýñ íü õóóðàé ñàéðóóä îðæ èðñýí áàéäàã.
Ìîíãîë îðíû õîòãîð ã¿äãýðèéí áàéäàë óë ç¿éí òîãòîëöîîíû òàëààñàà èéì áîëîâ÷ îð÷èí ¿åèéí ôèçèê ãàçàðç¿éí ¿éë ÿâö ò¿¿íèé õîòãîð ã¿äãýðèéí òºðõèéã ÿìàð íýã õýìæýýãýýð õóâèðãàæ áàéíà.

Ìàíàé îðíû íóòãèéí ãàäàðãàä íºëºº ¿ç¿¿ëýã÷ ò¿ãýýìýë ¿éë ÿâö áîë óñíû èäýæ ýâäëýõ àæèëëàãàà þì. Ýíý ¿éë ÿâö ãîë ìºðäèéí øèã¿¿ ñ¿ëæýýòýé òóñ îðíû õéîò õàãàñò òºäèéã¿é ãîâü òàë íóòàãò ÷ ãýñýí íèëýýä ÿâàãääàã.

Îð÷èí ¿åèéí óñíû èäýæ ýëýãä¿¿ëýõ ¿éë àæèëëàãàà øèíý ãóó æàëãà ¿¿ñãýõ íü óóëñûí îé ìîäã¿é ýãö ýíãýð õàæóóä öººíã¿é òîõèîëäîíî. Ãîâüä ò¿ð çóóðûí ¿åðèéí óðñãàë áàãà õýìæýýòýé ÷ ñàéð ¿¿ñãýæ ñ¿ëæýýã íÿãòðóóëñààð áàéíà. Õîòãîð ã¿äãýðèéí õýëáýð õºãæèëä ºãºðøèëèéí ¿éë ÿâö ìýäýãäýõ¿éö íºëºº ¿ç¿¿ëæ áàéíà.

Ìîíãîë îðîí íèéòäýý õóóðàé óóð àìüñãàëòàé ó÷èð ôèçèê ºãºðøèë çîíõèëæ ãàäàðãàä èë ãàðñàí ÷óëóóëàã ºãºðøèí áóòàð÷ ñýâñãýð õóðäàñ áèé áîëîõäîî áàéðàíäàà õóðèìòëàãäàí ýëëþâè ¿¿ñãýõ ýñâýë õ¿íäèéí õ¿÷íèé íºëººãººð óóëñûí õàæóóã äàãàí óðñàæ äåëþâèéí õóðäàñ ¿¿ñãýæ áàéíà.
Óëèðëààð õºëäºõ óë õºðñíèé çóçààí óóëàðõàã õéîò õýñýãò 3-5ì, ãîâü õýñýãò 1-3ì áàéíà. Õºëäºëò ÿâàãäàõ õóãàöàà òóñ îðíû õîéò õàãñò 190 õîíîã, õýðèéí á¿ñýä 180 õîíîã, ãîâüä 160 õîíîã áàéäàã.

Ìîíãîë îðíû ãàäàðãóóãèéí õîòãîð ã¿äãýðò ãàçàð õºäëºëò áàãàã¿é íºëºº ¿ç¿¿ëíý.

Ǻâõºí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí 1957 îíû 12-ð ñàðä áîëñîí ãàçàð õºäëºëò Ãîâü Àëòàéí Áàÿí öàãààí óóëàñ Áàãà áîãä, Àðö Áîãä õ¿ðñýí àñàð èõ õýìæýýíèé ãàçðûã õàìàð÷ 11 áàëëûí ýð÷ õ¿÷òýé ÿâàãäñàí áèëýý. Ýíý ãàçàð õºäëºëòººð äóðäñàí óóëñûí àð ºâðººð 200-350êì õî¸ð òîì àí öàâ ¿¿ññýí. 

Óëñ òºðèéí ãàçàðç¿é

Ìîíãîë óëñ ͯÁ-ä ßïîí, Õÿòàä, Ñîëîíãîñ çýðýã óëñóóäûí õàìò Ç¿¿í Àçèéí á¿ñ íóòãèéí îðíóóäàä áàãòäàã. Íóòàã äýâñãýðèéí õýìæýãýýð äýëõèéä 17-ò, Àçèä Õÿòàä, Ýíýòõýã, Ñàóäûí Àðàá, Èíäîíåç, Èðàí, Êàçàêñòàí óëñóäûí äàðààãààð 7-ðò îðäîã. Õîéä òàëààðàà ÎÕÓ-òàé, áàðóóí, ç¿¿í, ºìíºä òàëààðàà ÁÍÕÀÓ-òàé õèëëëýäýã. Íèéò õèëèéí óðò 8181,895 êì áà ¿¿íýýñ ÎÕÓ-òàé 3485êì-ð, ÁÍÕÀÓ-òàé 4676,895 êì-ð òóñ òóñ õèëëýíý. Ãóðâàí óëñûí õèëèéí çààã íü ìàíàé òàëä áàðóóíäàà Òàâàí áîãä óóë, ç¿¿í òàëäàà Òàðâàãàí òàõûí îâîîãîîð çààãëàí îðøäîã. Õýäèé õî¸ðõîí óëñòàé õèëëýõ áîëîâ÷ ìàíàé óëñàä õàìãèéí îéð îðøèõ óëñ áîë Êàçàêñòàí þì. Ìàíàé õèëýýñ áàðóóí òèéø 45 êì-ûí öààíà Êàçàêñòàíû õèë áàéíà.
Õèëèéí ò¿¿õèéã òîâ÷õîí ñºõºí õàðâàë:
 Ìîíãîë Îðîñûí õèëèéã Ìàíæ Îðîñûí õîîðîíä áàéãóóëñàí 1727 îíû “Áóóðûí ãýðýý“
 1858 îíû Ñàíêòïåòåðáóðãèéí ãýðýý
 1860 îíû Áýýæèíãèéí ãýðýý
 1864 îíû Òàðâàãàòàéí ãýðýý
 ÁÍÒóâà óëñûã ÇÕÓ-ä íýãòãýñíýýñ õîéø áàéãóóëñàí 1957 îíû ãýðýý
 1962 îíä ÁÍÕÀÓ-òàé õýëýëöýýð áàéãóóëæ ýíý õýëýëöýýðèéí õ¿ðýýíä õî¸ð óëñûí õèëèéí øóãàìûã òîãòîîñîí.
 Ìîíãîë ÎÕÓ-ûí õèëèéí øóãàìíû óðòûí òàëààð äýýðõ óëñóóä 2002 îíû 2-ð óëèðàëä õèéñýí ãýðýýí¿¿äýä Ìîíãîë óëñûí õèëèéí øóãàìûã ººð÷ëºí øèíý÷èëñýí áîëíî. /52êì-ð ñóíãàñàí /

Èñïàíè

Íèéñëýë íü Ìàäðèä
Íóòàã äýâñãýð íü 504.782 êì/êâ
Õ¿í àì íü 40 ñàÿ ãàðóé

Èñïàíè óëñ íü äýëõèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí ãîë óëñóóäûí íýã áºãººä ÷èéãëýã óóð àìüñãàë äàëàéí ýðãèéí äàãóóõ íàðàí øàðëàãûí ãàçàð, ò¿¿õýí äóðñãàëò ãàçðóóäààðàà æóóë÷äûí àíõààðàë òàòäàã áºãººä àÿëàë æóóë÷ëàë íü óëñûí ýäèéí çàñàãò ãîëëîõ áàéð ýçýëäýã. Æèëäýý îéðîëöîîãîîð 55 ñàÿ æóóë÷èí õ¿ëýýí àâäàã.18-20 òýðáóì äîëëàðûí îðëîãî îëäîã áºãººä ýíý ¿ç¿¿ëýëòýýðýý Ôðàíöûí äàðàà äýëõèéä 2-ò îðäîã.

Æóóë÷äûí àíõààðàë èõýýð òàòäàã ãàçðóóä íü 4 ñàÿ ãàðóé õîâîð íîì ãàçðûí çóðàã ãàð áè÷ìýë¿¿äòýé.
-1760 îíä áàéãóóëàãäñàí õààíû îðäíû íîìûí ñàíä 16-ð çóóíû ¿åèéí ñèéëáýð, äàðäàã, õºãæìèéí öóãëóóëãàòàé.

-Ìàäðèä õîòîä îðøèõ ì¿çåé Äåáðàäîð ì¿çåéí äýëõèéä àëäàðòàé.Ýëãðåíñî Âèëàñóö, Äåãî, Ôðàíöèñêî ãîÿà Ñîëüáîäîä äàëè, Ïàáèîí Ìåõàñî, Èòàëèéí çóðàà÷ Ñàíäðî, Ïîòèñåëëî , Ãîëëàíäûí çóðàà÷ Ðåìáðàíä íàðûí àëäàðò á¿òýýë¿¿ä èõ õóâèëáàðààð áàéäàã íü æóóë÷ëàí î÷èã÷äûí çààâàë ¿çýõ ãàçðûí òîîíä áàãòäàã.  

-Àðõåîëîãèéí òºâ ìóçåé íü Èñïàíè âààð, õîðãîéãîîð õèéñýí ýäëýë¿¿ä õàíûí ÷èìýãò àðàâ÷óóä, çààíû ÿñàí ñèéëáýð ãýõ ìýò ¿ç¿¿ëáýð¿¿äýýðýý æóóë÷äûí àíõààðëûã èõýä òàòäàã.

Èñïàíèéí òîì òîì ôåñòèâàëóóäûã ¿çýõýýð äýëõèéí ºíöºã áóëàí á¿ðýýñ æóóë÷èä îëíîîðîî èðäýã.

Àëäàðò áóõûí òóëààí, áèøã¿¿ðèéí àÿëãóó, ¿íäýñíèé õºãæèì, ãèòàð ãýõ ìýò.

Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé õîîë õ¿íñ, óíäàà

Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé õîîë õ¿íñ, óíäàà

Õîîë (ìàõàí õîîë)
Ìàë÷èí àðä îëîí óðèí äóëààí öàãò öàãààí èäýý, àéðàã öàãàà, õàðèí õ¿éòýí ñýð¿¿íèé óëèðàëä ìàõàí õîîëûã íýëýýä õýðýãëýäýã. Ìàõàí õîîë íü áîäü áîëîí áîã ìàëûí ìàõíààñ ãàäíà àíãèéí ìàõ áàãàã¿é áàéðûã ýçýëíý. Ìàõàí õîîëûã á¿õýë ìàõàí, äîòîð ìàõàí, òàâàí öóëûí, õîëèìîã õýìýýí àíãèëäàã. 

Áîîäîã: Óñ õýðýãëýõã¿éãýýð ìàõûã ººðèéí ø¿¿ñýíä íü õàëóóí ÷óëóóíä æèãíýí àðüñàíä áèò¿¿ëýí áîëãîñîí õîîë. Áîîäîãûã ÿìàà, òàðâàãàíû ìàõààð õèéõ áºãººä òºõººðºõ人 ãýäýñ äîòðûã íü ãàðãàõ, ÿñûã íü øóëæ àâàõ óëàéòãàñàí ÷óëóóã õèéõ, òóëàìäñàí àðüñûã áèò¿¿ëýõ, ãàäíààñ íü õóéõàëæ áîëãîõ çýðýã íü ìàø íàðèéí àæèëëàãàà øààðääàã áàéíà.
Õîðõîã: ìàõûã ýâäýí ñàâàíä õèéæ áîëãîæ èäýíý.
Áîðö: áîðöûã íóòàã íóòàãò ººð ººðººð õèéäýã. Õàìãèéí ò¿ãýýìýë íü ç¿ñìýë áîðö þì. ÿéöýò õàòñàí 214ãð áîðö, 1êã íîéòîí ìàõòàé òýíöýíý.
Êàç: Àäóóíû ìàõààð õèéíý.àäóóíû ºëºëí ãýäýñ äîòîð äàâñ íîãîîãîîð àìò îðóóëñàí õàâèðãèéã öîðîéòîé íü õàìòàòãàí ÷èõýæ, ¿ç¿¿ð¿¿äèéã íü áîîæ õýýðèéí íºõöºëä óòàæ áîëãîäîã. ýíý íü ìàõèéã óäààí õóãöààãààð õàäàãëàõ àðãà áîëäîã. 
Öàãààí èäýýí á¿òýýãäõ¿¿í
Àéðàã: ìîíãîëûí 8-í àìòòàíû íýã íü “ Öàãààí õàñûí ýýäýì” õýìýýõ ã¿¿íèé ñ¿¿ þì. Àéðãèéã ¿õýðèéí, èíãýíèé ãýæ àíãèëíà. Àéðàãíû íàéðëàãàíä õ¿íèé áèåèéí ýð¿¿ë ìýíäýä õðýðýãöýýòýé áàðàã á¿õ àìèí äýì àãóóëàãäàíà.
Øèìèéí àðõè: øèìèéí àðõèéã äàõèí íýðæ ãàðãàñíûã àðç, àðçûã íýðñíèéã øàðç ãýíý. 
ºðºì: õººð¿¿ëñýí ñ¿¿ã õººñºðòºë íü ñàìàð÷ ñàâàíä õèéæ ºðºìò¿¿ëíý.
Òàðàã: ñ¿¿ãýýð õèéíý. Ñ¿¿íä òàðàãíû õºðºí㺠õèéæ á¿ðýëä¿¿ëíý.
Õîîðìîã: ñ¿¿ãýý àéðàã áóþó õºðºí㺺ð ãàøèëãàí õóòãàí èñãýñíèéã õîîðìîã ãýíý. 
¨ñëîëûí õîîë: Òºð øàøíèé áîëîí òîìîîõîí áàÿð ¸ñëîëûí ¿åä õýðãýëäýã. Õ¿íäýòãýëèéí çîîãèéã Ø¿¿ñýí çîîã ãýíý. 

¨ñ çàíøèë

Ñýðæèì ºðãºõ
Àðõèòàé õîëáîîòîé íýã ¸ñ çàíøèë áîë ñýðæèì ºðãºõ ¸ñ þì. Ò¿¿íèéã ¿éëäýõäýý ÿäàì õóðóóãààðàà ãóðâàí óäàà áóþó <<̺íõ òýíãýð àìãàëàí áàéã, õºðñ äýëõèé àìãàëàí áàéã>> ãýñýí óòãààð ºðãºäºã. 
Çî÷ëîõ ¸ñ
Ìàíàé àðä ò¿ìýí ýðò ¿åýñ àéë õºðø, íóòàã óñíûõàà ýõëýýä ñóì àéìàã íèéñëýë õýìæýýíèé çî÷èëîõ, õ¿íäýòãýõ ¸ñ äýãèéã íàðèéí áàðèìòàëæ èðñýí. ßìàð ÷ àéëä õîë îéðîîñ àéë÷ëàí èðæ áóé òàíèõ, òàíèõã¿é áóñ õ¿ì¿¿ñèéã ýåëäýã çàí ààøòàéãààð öàé èäýýãýý áýëòãýí çî÷èëæ ºíãºð¿¿ëýõ, õýðýâ çî÷èí õîíîãëîõîîð èðñýí áîë ò¿¿íèéã òàâòàé àìðóóëàõûã õè÷ýýäýã ¸ñ õºäºº îðîí íóòàãò ýä¿ãýý ÷ õàäãàëàãäñààð èðæýý. 
Çî÷íûã óãòàõ
Õàìãèéí õ¿íäòýé ýðõýì çî÷íûã õîëîîñ óíààòàé óãòäàã, àõìàä õ¿ì¿¿ñ õîâîð èðäýã çî÷íûã ãýðýýñ óãòàí î÷èæ õ¿ëýýí àâäàã. Õýðâýý ãýðýýñ ãàð÷ àìæèõã¿é áóþó ñàíààíäã¿é áàéõàä çî÷èí îðîîä èðâýë ÿàðàí áîñîæ õ¿íäýòãýæ óãòäàã çàíøèëòàé. Àéëä ºíäºð íàñòàé, ººðèéí ààâ ýýæ èðýõ ¿åä çààâàë óÿàí äýýð íü î÷èæ ò¿øèæ áóóëãààä óíàà ìîðèéã íü àâ÷ óÿíà. Ãýðèéíõýý ¿¿äèéã îíãîéëãîí çàëäàã ¸ñòîé. Çî÷íîî óãòàõàä ýõëýýä ýìýãòýé íü, äàðàà íü íàñíû ýðýìáýýð ìýíäëýõ áºãººä, èõýä õ¿íäòýé õ¿íèéã ýìýãòýé, àõìàä ãýëã¿é õàìãèéí ò¿ð¿¿íä àìðûã íü ýðíý. 
Çî÷íûã ¿äýõ
Çî÷íûã ìºí ë ãýðýýñ ãàð÷ ¿äíý. Çî÷íûã ìîðü óíààíä ìîðäóóëæ, ñóóëãàæ áàéæ ãýðòýý îðäîã. ̺í áýëýã äýìáýðýëèéã åðººæ õàäàã áàðèí äàðàà óóëçàõ åðººë òàâèí, ¿äýí ÿâóóëäàã çàíøèëòàé. ̺í ò¿¿í÷ëýí î÷ëîõ ¸ñîíä öàéëëàãà, áóäààëãà, äàéëëàãà ãýñýí ãóðâàí ç¿éë ¸ñ áàéäàã. 

 Öàéëëàãà
Àõ ä¿¿ñ àíä íºõ人 õ¿íäýòãýí öàéëóóëàõ, øèíýýð àéë áóóñàí àéë õºðøòýéãýý òàíèëöàõ çîðèëãîîð, ýñâýë óäààí õóãàöààíä àéëñàæ áàéãààä ñàëæ í¿¿õ áîëîõîä õàðèëöàí áèå áèåíýý öàéëàí, øèíý îíûã òîõèîëäóóëàí áèå áèåíýýñýý ãýð á¿ëýýð íü óðüæ óóëçàõûã õýëíý. Öàéëëàãàíä öàé èäýý, ÷èõýð æèìñ, áîîðöîã, öàãààí èäýýíýýñ ãàäíà æèðèéí õîîë, àéðàã, àðõè õýðýãëýäýã íèéòëýã ¸ñòîé.

 Áóäààëëàãà
Õ¿¿õýä óãààí, õ¿¿õäèéí ¿ñ àâàõ, õ¿¿õäèéí îé áîëîõ, àëäàð õ¿íäýòãýëèéí îäîí çýðýã ìºí õ¿íèé îðøóóëàõ, öàãààí ñàð ìýò îíöãîé ¸ñëîëä ã¿éöýòãýõ ¸ñ çàíøëûã õýëíý. Áóäààëëàãà íü ¿ðæèí äýëãýðýõ, àðâèæèõèéí æàðãàë áýëãýäýë áîëñîí ñ¿¿, áóäààã ýðõýìëýõ ¿éë þì. 

 Äàéëëàãà
Öàéëëàãàòàé àäèë áîëîâ÷ íýã õî¸ð ãýð á¿ëèéí áóñ òóõàéí íóòàã óñíûõàà, õàìò îëíû õàìòðàí ºðãºí õ¿ðýýòýé, õ¿íäýòãýëèéí ø¿¿ñ, óóö òàâüæ, èäýý áóäàà îëîí òºðºë ç¿éëýýð áýëäýñíýýð ÿëãààòàé. Äàéëëàãàíä öàé, èäýý, õ¿íä ø¿¿ñ, àðõè, ìàõ, áóóç, õóóøóóð îðîõ òàíñàã óíäàà àéðàã çîíèëíî. 

Ãàð óðëàë
Ìîíãîë àðäûí ãàð óðëàë íü íýí ýðòíèé óëàìæëàëòàé. Õ¿íí¿ óëñûí ¿åä ìîä, øèð, á¿ñ, ýñãèéãýýð óðëàõ àæèë õºãæèæ, òºìºð õàéëàõ, òºìºð ýäëýë õèéõ, ìºí áàðèëãûí õýðýãëýãäýõ¿¿íä áàéäàã óñàí ñ¿ëæýý õýý îäîî ÷ óëàìæëàãäàí ¿ëäæýý. XV-XVII çóóíû ¿åä íèéãìèéí áàéãóóëàëòûí áóòðàëûí óíàëòòàé õîëáîîòîé ãàð óðëàë íýëýýí äîðîéòñîí ÷ óëàìæëàëàà õàäãàëàí ¿ëäæýý. Ýðòíýýñ íààø àëò ìºíãº, ýðäýíèéí ÷óëóóãààð ãî¸ìñîã ýäëýë õèéõ, öóòãóóðûí óðëàë óëàìæëàí õºãæèæ, Õàëõûí ºíäºð ãýãýýí Çàíàáàçàðûí óðëàë Ìîíãîëûí óðëàëä ñýðãýí ìàíäàëòûã àâ÷èðñàí ò¿¿õòýé. Ýíý õ¿íèé á¿òýýë¿¿ä Ìîíãîë òºäèéã¿é äýëõèéä ãàéõàãäñààð èðñýí. 

Çýýãò íààìàë
Ìîíãîë÷óóäûí ñî¸ëûí ºâºðìºö îíöëîãòîé íÿãò óÿëäàí ýðòíýýñ íààø óëàìæëàãäàí õºãæèæ èðñýí óðëàë þì. Íèéñëýë õ¿ðýýíèé óð÷óóä çýýãò íààìëààð íýëýýä íýðä ãàð÷ áàéñàí áºãººä ýðõëýã÷èä íü ãîë òºëºâ ýìýãòýé÷¿¿ä áàéäàã. Çýýãò íààìëààð óëààí ñàõèóñ áóðõàíû õºðãèéã ÷àäàìãàé óðëàñàí íü õààíû ìóçåéä õàäãàëàãäàæ áóé. ̺í ýðòíèé ýä¿ãýýãèéí õàòãàìàë÷èí óð÷óóäûí á¿òýýñýí áóðõäûí ä¿ð õºðºã, ýõ îðîí áàéãàëèéí ñýäýâò òîìîîõîí çýýãò íààìëûí á¿òýýë¿¿äèéã ñîíèðõîæ áîëíî. 

Ìîíãîë çóðàã
Ìîíãîë çóðàã íü Õ¿íí¿ãèéí ¿åýñ ¿¿ñýëòýé. Ìîíãîëûí ¿íäýñíèé óðàí çóðàã íü àðä ò¿ìíèé àæ àìüäðàë, çàí ¿éë, óãñààòíû ç¿é, îëîí ¿éë ÿâäëûã íàðèéí òîî÷èí íýí òîäîðõîé ä¿ðñëýí ¿ç¿¿ëýõäýý ºíãºíèé áîëîí õýý óãàëçíû ä¿ðñèéã áýëýãäëèéã ýðõýìëýæ, ÷èìýãëýëèéí ºí㺠àÿñòàé á¿òýýäýãýýðýý ßïîí, Õÿòàä, Ñîëîíãîñûí çóðãóóäààñ ÿëãàðäàã. Ìîíãîëûí çóðàãò ëàãòàí, ìàðòàí, ãàðòàí çýðýã õýä õýäýí òºðëèéí àðãà áèé. Ýíý íü õàð óëààí öàãààí äýâñãýð äýýð àëòëàã ãîëäóó ºí㺺ð çóðàõ àðãà þì. Ìîíãîë çóðàà÷äûí ººð ººðèéí ãýñýí óð óõààí, àâúÿàñ áèëýã ºâºðìºö àðãà áàðèëóóä øèíãýí ¿ëäæýý.
Òºðèéí ¸ñëîë áàÿð íààäàì
Òºðèéí òóã ñ¿ëäýý äýýäëýõ íü
Ìîíãîë÷óóä Õ¿íí¿ óëñûí ¿åýñ òºð óëñûí ñ¿ëä òóãèéã á¿òýýí õýðýãëýæ èðæýý. Ìîíãîë òºðèéí óëàìæëàë ñ¿ëä òóãèéã ÿëãóñàí ñ¿ëä ãýäýã áà õàð öàãààí, àëàã òóã ãýñýí ãóðâàí ÿëãààòàé. Ýðòíýýñ íààø Ìîíãîë òºðèéã àðèóíààð ìàíäàí áàäàð÷ áàéõûí áèëýãäýë íü 9-í õºëò öàãààí ñ¿ëä áîëíî. Ýíý ñ¿ëä íü îðîéäîî àëòàí øàðãàë ãàëòàé, ãàí ñýðýýã áàéðëóóëæ, ò¿¿íèé äîîðõ ñàðíû ýðãýí òîéðîí 81 í¿õíýýñ íàðèéõàí ç¿¿ñýí ÿìààíû àðüñàí îîñðîîð áýõýëæ öàãààí àäóóíû õÿëãàñ óíæóóëñàí áàéäàã. Ãîë ñ¿ëäèéã òîéðîí íàéìàí ýë÷ ñ¿ëäèéã õîëáîñîí áàéäàã. Åñºí õºëò öàãààí ñ¿ëäèéã õààíûã õààíûã øèðýýíä, çàñàã òºðèéí èõ õóðàëäàé, òºðèéí íààäàì õèéõýä çàëäàã èõ áýëãýäýë õ¿íäýòãýëòýé þì. 

ÌÎÍÃÎË ÎÐÍÛ ÐÀØÀÀÍ – ÝÐÄÝÑ ÓÑ

Õ¿íèé áèå ìàõáîäü áóþó àëü íýã ýðõòýíä àíàãààõ çîõèñòîé íºëºº ¿ç¿¿ëäýã áàéãàëèéí óñûã ðàøààí ãýäýã. Ðàøààíààð ýì÷ëýõ àðãà áîë àíõ ¿¿ññýíýýñýý ýõëýýä ºíººäðèéã õ¿ðòýë õ¿ì¿¿ñèéí îëîí æèëèéí òóðøëàãà äýýð ¿íäýñëýñýí àðãà áºãººä õ¿íèé áèå îðãàíèçì ò¿¿íèé îð÷èí õî¸ðûí õîîðîíäîõ õºäºë㺺íò òýìöëèéã ººð÷ëºõ áà õýâèéí áàéäàëä íü îðóóëäàã, ýì÷ëýí ñóâèëàõ áà óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ õî¸ð õýìæýýã õîëáîæ ºãäºã õîëáîîñ þì. 

Ðàøààí óñûã õ¿í òºðºëõòºí ýðòíýýñ íààø ýì÷èëãýý ñóâèëãààíä àøèãëàæ áàéñàí íü òóõàéí ðàøààíûã ãàçðûí ã¿íýýñ ãàðàõäàà ÿìàð ýðäýñ áîäèñ àãóóëñíààñ õàìààð÷ ýëäâèéí ºâ÷èí ýìãýã ýðõòýíä õýðõýí ¿ç¿¿ëäãèéã íýýí ìýäýæ áàéñàíòàé õîëáîîòîé àæýý. Ìîíãîë÷óóä áóëàã ðàøààí óñíû äýðãýä îâîî áîñãîæ, ìîä õàòãàí áºñ äààâóó, õàäàã ÿíäàð ç¿¿æ óñíààñ íü àìñàí òýðã¿¿íäýý õ¿ðãýæ áóëàã óñàà õ¿íäýòãýäýã çàíøèëòàé áºãººä ýíý íü áóëàã óñàà àðèóí òóíãàëàã, àðâèí áàÿëàã áàéëãàí õàìãààëàõ, íºãºº òàëààð áàéãàëèàñàà áóÿí õèøèã ãóéæ áàéãàà ã¿í óòãà ó÷èðòàé þì. /Òàõèëãàòàé óóë óñ ýíãèéí îâîîã áóñíèóëàí ñ¿éòãýâýë ëóñûí õîðëîë áîëäîã ãýäãèéã õýí á¿ãä ìýäíý./ Ìîíãîë íóòàãò ýðòíýýñ íààø îðøèí ñóóñààð èðñýí õ¿ì¿¿ñ õàëóóí, õ¿éòýí ðàøààíûã ººðñäèéí àìüäðàë àõóéä àøèãëàæ èðñíèé áàðèìò íü ìàíàé îðíû õàëóóí, õ¿éòýí ðàøààíû äýðãýäýýñ õóó÷èí, øèíý ¿åèéí ÷óëóóí çýâñýã, õ¿ðýë çýâñýã îëääîã ãàçàð îëîí áàéäàã. Ýíý áîë òºâ àçèä îðøèí ñóóæ áàéñàí ýðòíèé îëîí îâîã àéìãèéí õ¿ì¿¿ñ ðàøààí óñ àøèãëàí ºâ÷íºº ýìíýæ áàéñíûã õàðóóëæ áàéãàà þì. Æèøýý íü: ªìíºãîâü àéìàã - Õàäàò, Äîðíîä àéìàã - Ãóðâàí, Õýíòèé àéìàã - Çàõàð ãýõ ìýò ðàøààíû äýðãýäýýñ ÷óëóóí çýâñýã îëääîãîîñ ãàäíà ýíý ìýò ðàøààíû äýðãýä ìàø ýðòíèé äºðâºëæèí áóëø áàéäàã. 7-8-ð çóóíû ¿åä Îðõîíû Òóðê¿¿ä Îòãîíòýíãýðèéí ðàøààíûã àøèãëàí ýëäýâ ºâ÷èí ýìãýãýý ýì÷èëæ áàéñàí òàëààð Òàí óëñûí áè÷èãò äóðäæýý. ̺í Õ¿ðýìò, Õóæèðò çýðýã íýðä ãàðñàí ýðòíèé ðàøààíóóäûí äýðãýä Òóðê, Êèðãèçèéí áóëø ýëáýã áàéäàã. 13-14 çóóíû Ìîíãîë÷óóä õàëóóí õ¿éòýí ðàøààí áàãàã¿é àøèãëàæ áàéñíûã Öàãààí ñ¿ì, Õ¿ðýìò, Õóæèðò, Åðºº, Åñòèé, Îíîí ãýõ çýðýã ðàøààíóóäûí ò¿¿õýí áàðèìòààð íîòîëæ áîëíî. 

Ýðòíèé áàëãàäûí àæ-ä àøèãëàõ

Ìîíãîëä Õ¿íí¿ãèéí ¿åýñ áîëîí Ìàíæèéí õààíû ¿åèéí õîò áàëãàñóóä íèëýýä îëîí áàéäàã. ¯¿íýýñ àÿëàë æóóë÷ëàëä àøèãëàãäàæ áàéãàà íü õîâîðõîí þì. Ìîíãîëûí ò¿¿õ, àÿëàë æóóë÷ëàë õî¸ð íü ñàëøã¿é õîëáîîòîé ç¿éë áîëîâ÷ ìàíàéä Õàðõîðóì, Öîãòûí öàãààí áàëãàñ, ãýõ ìýò íü áóñäààñàà àÿëàë æóóë÷ëàëä àðàé ºðãºíººð õàìðàãäàæ ÷àäàæ áàéãàà íü áîëîìæòîé ç¿éë áîëõûã õàðóóëæ áàéãàà þì.
Ìîíãîëûí àíõíû òºðò óëñ ¿¿ññýí ¿åýñ îäîîã õ¿ðòýë áàðèëãà, àðõèòåêòóðûí õºãæèë íü ÿâàãäñààð èðæýý. Ìîíãîëûí àðä ò¿ìýí ýðò äýýð ¿åýñ ýñãèé ãýðò ñóóæ í¿¿äýëëýí àìüäðàõûí çýðýãöýý õîò, ñóóðèíã ÷ áàñ áàéãóóëæ áàéñàí áàéíà. Ãýâ÷ òºäèéëºí áóñàä îðíûõ øèã ñóóðüøìàë àìüðàëã¿é, í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøèëòýé ó÷ðààñ òºäèéëºí õîò ñóóðèí îëíîîð íü áàðüæ, õýò òîì áóþó îëîí äàâõàð áàðèëãà áàðüæ áàéãààã¿é þì
Àçèéí íýãýí äàéí÷, ýðýëõýã àðä ò¿ìýí òºâ Àçèéí íóòàãò õ¿÷èðõýãæèí ãàð÷ èðñíýýð áóñàä îðíû àíõààðëûã ººðèéí ýðõã¿é òàòàæ ÷àäñàí þì. ¯¿íýýñ ¿¿äýëòýéãýýð Ìîíãîë îðíûã ñîíèðõîõ ñîíèðõîë íü óëàì á¿ð íýìýãäýí ººðèéí õ¿ì¿¿ñýý Ìîíãîë íóòàãò èëãýýñýí áàéäàã. ¯¿íä:
Ìîíãîëûí àíõíû æóóë÷èä ãýãääýã Ïëàíî Êàðïèíè, Âåëüãåëüì Ðóáðóê, Ìàðêî Ïîëî, ×àí ×óí íàð Ìîíãîë îðíûã òàãíàí òóðøèõààñ ãàäíà òýð ¿åèéí ò¿¿õýíä õîëáîãäîõ ìàòðèàëûã íîì, çîõèîëäîî òóñãàñàí áàéäàã áà ÿëàíãóÿà Õàðõîðóì õîòîä óäààí õóãöààãààð àìüäàð÷ áàéñàí íü íîòëîãäñîí. Èéì ó÷ðààñ æóóë÷äûã ýäãýýð æóóë÷äûí àÿëñàí ìàðøðóòûí äàãóó àÿëóóëàõ ãýõ ìýò ýðòíèé õîò ñóóðèí áàëãàñóóäûã îëîí òºðºë õýëáýðýýð ãàäààä çàõ çýýë äýýð ñóðòàë÷èëàí òàíèóëæ áîëîõ þì.  
“Õ¿íí¿” ã¿ðíýýñ ýõëýëòýé îëîí õîò áàëãàñ Ìîíãîëûí íóòàã äýâñãýðýýð òàðàí áàéðàëñàí áàéäàã. ¯¿íýýñ àÿëàë æóóë÷ëàëä àøèãëàæ áîëîõóéö ýðòíèé õîò áàëãàñóóäûã áàéðøèë áîëîí õàìààðàõ ¿å, àÿëàë æóóë÷ëàëä õýðõýí àøèãëàãääàã òàëààð õ¿ñíýãòýíä îðóóëæ áè÷ëýý. Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýã÷èä íü ò¿¿õ ñóäëàà÷, ýðäýìòýäòýé íýãäýí ýäãýýð áàëãàñóóäààñ ¿éë àæèëëàãààíäàà àøèãëàæ áîëîõîîð áàéíà.